ŞİİR İNCELEME TEKNİĞİ

A.Biçim (Şekil) Unsurları:

1. Nazım Şekli:(Gazel, Kaside, Mesnevi; Koşma, Semai, Mani; Serbest nazım)
2. Nazım Türü:(Tevhid, Münacat, Naat, Methiye, Mersiye, Hicviye; Güzelleme, Koçaklama, Taşlama, Ağıt ya da Epik, Lirik, Pastoral, Didaktik, Satirik, Dramatik)
3. Nazım Birimi:(Mısra(dize), Beyit, Dörtlük; Bent; Serbest)
4. Nazım Ölçüsü:(Hece ölçüsü; Aruz ölçüsü;Serbest)
5. Uyak(Kafiye)-Redif:(Tam,Yarım,Zengin,Tunç,Cinaslı Kafiye ; Redif )

B.İçerik (Muhteva) Unsurları:

1. Şiir ve Zihniyet: Şaire, yazıldığı döneme ve edebî akımlara göre değişebilir.
2. Şiirin Ahenk Unsurları: Ses ve Ritim Unsurları
3. Şiirin Dili: Şiir dilinin doğal dilden ayrı, yan anlamlı bir dil olduğu; öznellik, imge ve çağrışım değeri taşıdığı dikkate alınmalı.
4. Şiirde Yapı: Hangi birimle oluşturulduğu; nazım şekli ya da nazım türünün özellikleri bilnmeli.
5. Şiirde Tema: Konu ve ifadeler arasındaki bütünlüğü sağlar. Aşk,Kahramanlık, Ayrılık gibi…
6. Şiirde Gerçeklik ve Anlam: Doğal dil, doğrudan ve tek boyutlu olarak ele alırken şiir dilinin bu gerçekleği değişik şekillerde ve boyutlarda (Şair-Şiir-Gerçeklik-Okuyucu ilişkisi açısından) işlediği bilnmelidir. Şiirde değiştirilen gerçekliklere örnekler verilmelidir.
7. Şiir ve Gelenek: Şairin hangi geleneğe(Divan şiiri, halk şiiri, garip, ikinci yeni gibi…) bağlı ya da bağımsız olduğu; bu geleneğin şiir özellikleri bilinmelidir.
8. Şiir ve Şair: Şairin edebi kişiliği ve şiirlerinde işlediği konular…

Divân Şiirinin Özellikleri

1.Nazım birimi beyittir. Beyit, kendi içinde anlam bütünlüğü taşır. Beyitlerle kurulan nazım biçimlerinde beyitleri birbirine bağlayan ölçü ve uyak birliğidir.

2.Ölçü, İranlıların Araplardan alarak yeniden düzenledikleri aruz ölçüsüdür.

3.Divan edebiyatında genellikle tam ve zengin uyak kullanılmıştır.

4.Divan edebiyatında Arap ve Fars edebiyatlarından alınan nazım biçimleri kullanılır: gazel, kaside, mesnevi, musammat, rubai….

5.Divan Edebiyatının kaynakları din, tasavvuf, Kuran, hadis,peygamber hikayeleri, evliya menkıbeleri , İran ve İslam mitolojisi, XIII. yüzyılından sonra yerli yaşam, günlük olaylar… olmuştur. Bu nedenler ile şiirlerde aşk, şarap , din ve ahlak ile ilgili soyut kavramlar işlenmiştir. Şiirlerin kişi ve toplum yaşayışı ile ilgili gerçeklere , doğaya ilgileri azdır. Stilize edilmiş bir doğa anlayışı ile dağa öğeleri nakış, motif gibi kullanılmıştır.
Divan şiirinde aşk ön plandadır. Aşk anlayışı çağın mutlak hükümdarlık sistemine ve tasavvuf düşüncesine dayanır. Sevgili , mutlak iktidar sahibi ,zalim , vefasız; aşık ise bahtsızdır. Şairler için anlatılmak istenen platonik aşktır.

6.Divan şiirinden kaderci bir dünya görüşü egemendir. Şairler, dünyanın geçici olduğundan, feleğin cerrinden , zamanın kötülüğünden yakınırlar.

7.Divan şiirinin dili Arapça , Farsça sözcük ve tamlamalarla dolu Osmanlıca denilen yazı dilidir.

8.Söyleyiş özentilidir Ustalık, benzetmeler yapmak mecazlı, sanatlı değişler yaratmak, kalıplaşmış anlamlı sözcükleri yeniden kullanmaktır. Bu nedenle şair, özden çok söyleme biçime önem verir. Divan şiirinde nazirecilik yaygındır.

9.Şiirler, konularına göre değişik biçimle adlandırılır. Ölüm teması işleyen ‘ MERSİYE’, Peygamberlerin erdemlerini anlatan şiirlere ‘NAAT’, Tanrıya yakarışı işleyen şiirlere ‘MÜNACAAT’ , Tanrının birliğini anlatan şiirlere ‘TEVHİD’ , şairin kendini övdüğü şiirlere ‘FAHRİYE’ , şairin toplumsal çarpıklıkları dile getirdiği yergilere de ‘HİCİV’ denir.

10.Nazım biçimleri genelde Arap ve İran şiirlerinden alınmıştır. Divan Edebiyatı nazım biçimleri iki ana bölümde işlenir.