EDEBİYAT GÜNLÜĞÜ

Türk Edebiyatı Seçkileri

HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ

Posted by bilgi-evi 11 Nisan 2007

I. HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZILAN HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ

 

 

A. ANONİM HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ

1. Mani

 Sözlü/anonim edebiyat ürünlerindendir. Dört mısradan meydan gelir. Yedili hece ölçüsüyle söylenir. Sevgi, tabiat, övgü, yergi, evlât sevgisi, ayrılık, hasret ve aşk konularını işler. İlk iki mısra doldurmadır, konuya giriş için söylenir. Son iki mısrada ise asıl söylenmek istenen verilir. Maniler, düz mani ve ayaklı (cinaslı, kesik) mani olarak iki grupta incelenir. Cinaslı manilerde mısra sayısı dörtten fazla olabilir.Söyleyeni belli olmayan, genellikle 7′li hece ölçüsüne göre söylenen dörtlüklerdir. Doğu Anadolu’da mani yerine bayatı sözü de kullanılmaktadır.

Uyak düzeni aaba şeklindedir.

 

 

2. Türkü

 Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen halk şiirinin her çeşidini göstermek için en çok kullanılan ad “türkü”dür. Özel durumlarda ya da ezginin, sözlerin çeşitlemesine göre ninni, ağıt, deyiş, hava adları da kullanılmaktadır. Çağdan çağa ve yöreden yöreye içerik ve şekil olarak değişiklikler gösterebilir. Aşk, doğa, güzellik, kahramanlık, sosyal konular türkülerin konusunu oluşturur. Türküler aynı zamanda aşık edebiyatı nazım şeklidir. Yani söyleyeni belli türküler de vardır.Kendine özgü bir ezgiyle söylenir. 8‘li ve 11’li hece kalıbıyla söylenir. Bent ve kavuştak olmak üzere iki bölümden oluşur.

Hecenin sekizli ve on birli ölçüleriyle yazılır.

Türküler ezgilerine göre divan, usulsüz, bozlak, koşma, hoyrat, kayabaşı, Çukurova gibi çeşitlere ayrılır.

Ninni

Anonim/sözlü ürünlerdendir.

Türkü çeşitlerinden biridir.

Çocuğun uyumasının sağlanması ya da ağlamasının durması için, sade bir dille ve hece ölçüsüne göre ezgili olarak söylenen türkülerdir. Söyleyeni belli olmayan bu ürünler dörtlüklerden ve nakarat bölümlerinden oluşur.

 

B. ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ                           

        

Âşık edebiyatı nazım tür ve çeşitleri çoğunlukla sözlü ürünlerdir. Ancak şehirde yaşamış, okumuş yazmış olan âşıklarla günümüzde yaşamakta olan âşıklar şiirlerini yazarlar.

 

1. Koşma

 

Âşık edebiyatında en çok sevilen ve kullanılan nazım şeklidir.

Dört dizeli bentlerden oluşur.

Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.

11’li hece ölçüsüyle (6+5 ya da 4+4+3 duraklı olarak) yazılır/söylenir. 4+3 ve 4+4 kalıbıyla söylenmiş koşmalar da vardır.

Şair son dörtlükte mahlâsını söyler.

Uyak düzeni  abab cccb dddb…  şeklindedir. İlk dörtlüğün uyak düzeni xbxb ya da aaab şeklinde de olabilir.

Koşmalar genellikle lirik konularda söylenir.

Aşk, güzellik, tabiat, sevgi vb konular işlenir.

Koşmalar konularına göre güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt gibi nazım türleri içerir.

Karşılıklı konuşma (dedim-dedi) biçiminde olan koşmalar da vardır.

Ziyadeli koşmalara ayaklı koşma denir: ab(b)ab(b)  cccb(b)  dddb(b) …

Önemli koşma şairleri Köroğlu, Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan, Gevherî, Erzurumlu Emrah, Âşık Ömer.

2. Semai

 

Aruzla ve heceyle yazılan olmak üzere iki türlü semai vardır.

Heceyle yazılanlar koşmaya benzer.

Tek fark dizelerin hece sayısıdır.

Semai sekizli kalıpla yazılır.

Kendine özgü bir ezgiyle söylenir.

Dörtlüklerden oluşur.

Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.

Uyak düzeni aynıdır.

Sevgi, güzellik, ayrılık ve doğa konularını işler.

Karacaoğlan ve Erzurumlu Emrah bu alanda meşhurdur.

3. Varsağı

 Toroslardaki Varsak (Avşar) boyunun özel bir ezgiyle söylediği türkülerden geliştirilmiş bir nazım biçimidir. Kendine özgü bestesi vardır. Epik şiirlerdir. Sert, yiğitçe bir söyleyişi vardır. Hayattan ve talihten şikâyet gibi konular da işlenir.Hecenin 8’li kalıbıyla yazılır. Genellikle “bre, bre hey, hey, be hey” gibi ünlem sözcüklerine yer verilir.Kafiyelenişi koşmayla aynıdır. Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır. Dadaloğlu ve Karacaoğlan varsağılarıyla ünlü iki şairdir. 

4. Destan

 Âşık şirinin en uzun nazım biçimidir. (Anonim destanlardan farklıdır.)Dörtlüklerden oluşur. Dörtlük sayısı konuya göre değişir. Kimi destanlarda yüzü geçer. Savaşlar, kahramanlıklar, ayaklanmalar, kıtlıklar, doğal afetler, salgın hastalıklar, eşkıya ve ünlü kişilerin serüvenleri, gülünç olaylar, toplumsal taşlama ve eleştiri, atasözleri, hayvanlar destanlara konu olur.

Destan koşma gibi kafiyelenir: abab cccb dddb…  İlk dörtlüğün uyak düzeni: xbxb şeklinde de olabilir.

Hecenin daha çok on birli kalıbıyla yazılır/söylenir. Sekizli kalıpla söylenenler de vardır. Destanların kendine özgü bir ezgisi vardır. Destanda da şair son dörtlükte mahlâsını söyler. Seyranî ve Âşık Ömer bu alanda ünlüdür.

 

C. ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ

 

Âşık edebiyatı nazım türleri genellikle koşma ve semai nazım şekilleriyle söylenir. Konuları bakımından koşma ve semaiden ayrılır.

 

1. Güzelleme

 İnsan, tabiat, aşk, sevgi sevgilinin güzelliklerinden bahseden şiirlerdir. Koşma nazım şekliyle yazılır. Lirik şiirlerdir.En önemli şairi Karacaoğlan’dır.  

2. Koçaklama

 Coşkun ve yiğitçe bir üslûpla yiğitlik, kahramanlık ve savaş konularını işler. Epik şiirlerdir. Koşma şeklinde söylenir. Edebiyatımızda Köroğlu ve Dadaloğlu koçaklama şairi olarak tanınır. 

3. Taşlama

 Bir kimseyi veya toplumun bozuk yönlerini eleştirmek için yazılan şiirlerdir. Koşma nazım şekliyle yazılır. Aşık Dertli, Bayburtlu Zihni, Ruhsati ve Develili Seyrani önemli taşlama şairleridir. Divan edebiyatındaki adı hicviye’dir. 

4. Ağıt

 Sevilen bir kişinin ölümünden duyulan üzüntüyü dile getirmek amacıyla ve koşma nazım şekliyle yazılan şiirlerdir. İslamiyet öncesindeki adı sagu, Divan edebiyatındaki adı “mersiye”dir. Anonim halk edebiyatında da ağıtlar olmakla birlikte ağıtlar âşık tarzı Türk edebiyatına aittir.

Doğal afetler, ölüm, hastalık vb. çaresizlikler karşısında korku, heyecan, üzüntü, isyan gibi duyguları ifade eden ezgili ürünlerdir.

Ağıt söyleme işine ağıt yakma, ağıt söyleyenlere ise ağıtçı denilmektedir.

Koşma nazım şekliyle söylendiğine göre dörtlüklerden oluşur.

Kafiye şeması koşmadaki gibidir.

 

D.DİNİ TASAVVUFİ TÜRK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ VE TÜRLERİ                           

 

Dinî-Tasavvufî Türk edebiyatına Tekke edebiyatı da denir.

 

Tekke Edebiyatı nazım türleri şunlardır:

 

1. İlâhî

 Allah aşkını konu edinen, Tanrıyı övmek, ona yalvarmak için yazılan/söylenen şiirlerdir. Özel bir ezgiyle okunur. İlâhîler tarikatlere göre türlü adlar alır: Mevlevîlerde âyin, Bektaşîlerde nefes, Alevilerde deme (deyiş, deme), diğer tarikatlerde de cumhur yada ilâhî denir. Deme, Alevî ve Kızılbaş şairlerine aittir. Bestelenir. 8’li kalıpla söylenir.İlâhîleriyle en çok Yunus Emre (XIII. yy.) ünlenmiştir. İlâhî, yedili, sekizli ve on birli hece ölçüsüyle yazılır. Dörtlük sayısı 3-7 arasındadır.

Kafiye düzeni koşmaya benzer: abab cccb dddb…  İlk dörtlüğün uyak düzeni xbxb ya da aaab şeklinde de olabilir.

2. Nefes

 Bektaşî şairlerinin yazdıkları tasavvufî şiirlerdir. Nefeslerde genellikle tasavvuftaki vahdet-i vücut (varlığı birliği) kavramı anlatılır. Bunun yanı sıra Hz. Muhammet ve Hz: Ali için övgüler de söylenir. Nefeslerde kalenderane ve alaycı bir üslûp göze çarpar. Edebiyatımızda Pir Sultan Abdal nefesleriyle ünlüdür.  

3. Nutuk

 Tekke önderlerinin tarikate yeni giren dervişlere tarikatin ilkelerini öğretmek macıyla söyledikleri didaktik şiirlerdir.  

4. Devriye

 

İlâhîye benzer. Ezelden beri var olan insan ruhunun Allah’tan gelip tekrar Allah’a dönmesi düşüncesini işleyen şiirlerdir.

 

5. Şathiye (Şathiyat-ı Sofiyane)

 Dinin ilkelerinden, inançlardan teklifsizce ve alaycı bir dille söz ediyormuş gibi söylenen şiirlerdir. Görünüşte saçma sanılan bu şiirler aslında toplumun ve insanların eleştirisini yapmakta ve tasavvuf kavramlarını anlatmaktadır. Bunlara genellikle Bektaşî şairlerinde rastlanır.

About these ads

42 Yanıt to “HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ”

  1. oguzhan said

    bunlar halk şiirinin nazım biçimlerinin içine giriyomu dini tasavvufi felan yardımcı olursanız biraz sıkısıgımda lutfen

  2. oguzhan said

    bunlar halk şiirinin nazım biçimlerinin içine giriyomu dini tasavvufi felan yardımcı olursanız biraz sıkısıgımda lutfen.şimdiden teşekkürler

  3. oguzhan said

    insallah yardım eden bı arkadas cıkar

  4. alican said

    nesini anlayamadın ki şimdi konusuna göre olunca tür deniyor. biçimsel yönüne de nazım biçimi deniyor. dini tasavvufi de türüne giriyor boylece di mi??

  5. baki said

    abi sana helal tam kopya çekmek için ideal cevaplar yazmışsın devmını bekliyoruz

  6. !! said

    :D:D:D süper espri…!!

  7. buse said

    ya arkadaşlar hoca halk şiiri türlerinden yergi(hiciv) i istedi bide örnekler verilcek kaç yere baktım hiç bi yerde yok.. Yoksa yergi başka bi isimlade anılıomu

  8. sümeyra said

    sitenizi hiç beğenmedim

  9. BAHAR said

    aradığımı bulamadım ama siteniz güzel tebrik ederim

  10. kader said

    bunların hepsi halk edebiyatı nazım biçimlerinin içine giriyo halk edebiyatı anomim,aşık edebiyatı,dini tasavvufi olmak üzere hepsini kaplar.dini tasavvufi de nutuk nefes,ilahi,şathiye,devriye olmak üzere kandi içinde ki nazım biçimleridir ve türleridir.anladın

  11. tuğçe said

    arkadaşım hiciv’in diğer bir adıda taşlama böyle ararsan bulabilirsin.

  12. Busra said

    Yha çok işime yaradı.. Dersteki notlarım yeterli değild. Sayenizde tamamladım.

  13. hasan said

    bence çok güzel olmus

  14. !!!!!! :) !!!!! said

    ÇOOOOOK İYİ DİYEMEM AMA YETERSİZ DE DEĞİL BU DA GÜZEL

    TEŞEKKÜRLER!

  15. hatice said

    ben siteyi çok beğendim

  16. hatice said

    yarın edebiyat yazılım war burdan çalıştım inşallah başarılı olurum :))))))

  17. ceylan said

    ya lütfen yazıları çok açıklayın çok örnek vern lütfen)):

  18. ÇARŞI EDEBİYATA KARŞI :)
    edebiyattan kaldım şimdi uğraşıyoruz bunlarla..!
    Bitmesin Dertler

    carsibilal.blogkur.com

  19. aslı said

    aradığım konuların bazılarını bulamadım örneğin kaside sone şarkı inşallah koyarsınız kısa zamanda

  20. offf said

    ya ben bu halk şiirine bir tane örnek arıyodum bulamadım yarım saatir ya sitenizi hiç begenmedim :(

  21. mete said

    iiiidare ederrrrrrr.

  22. mete said

    çünkü halk şiire ile aram yok pop tarzımm
    yaaa

  23. KATRE said

    eee hani aruzla yazılan halk şiiri nazım biçimleri:S:S

  24. recep said

    eksiklerı tamamla

  25. esma said

    yaw ben niye halk hikayesinin özelliklerini bulmıyorum

  26. ibrahim said

    vallah bende beğendim ama bizim hamza hoca yazılıda bu yazdıklarımdan puan kırarsa ben bu siteyi ona tarif ederim ne haliniz varsa görürüsünüz babacan oooo ayıp ayıp(emret komutanımdaki hamzaya benzedigi için)hocamıza hamza diyoruzz site hoş ama boş

  27. mehmet said

    edebiyat yazılımız var cümleten hem edebiyatı parçalayacağız hem de hamzayı….

  28. esra said

    sitenizi hiç beyenmedım aradıgımı bulamıyorummm istersenız bır yardımcı olsanız haftaya carşamba yetıştırmem gereken bır odevım var rica etsem bır ilgilenıpde yardımcı olurmusunuz

  29. esra said

    lütfen yardımcı olunnnnnn:(:(:(:(/:(

  30. esra said

    saolun ya ne bıçım siteymşşşşş yardım eden bıle cıkmadııııı bolelıkle hiç bir yere gelemezsınızzz bızlerı bekletmeye hakkınız yokkkk bu kadar sıkışık bır durumda olmasaydım asla sızlere duşupde bana yardımcı olurmusunuz dıyerek rıcada bulunmazdımmmm sız bu sıteyı kuranlara tşk edıyorummm ne halınız varsa gorunnn

  31. esra said

    buda size kapak olsunnn

  32. caner said

    yaaa neden bu hece ölçüsüyle yazılan varda neden hiç bir sitede aruz ölçüsüyle yazılan halk şiiri nazım şekilleri yok yaa sıyıracammm ya yardım edin cumaya kadar bulamassam çaktım edebiyattan lütfen yardımcı olun

  33. sinan abiniz said

    teşekkür

  34. ezgiii said

    yaaa süper olmus heryerde aradım cok ayyrıntılı deil yani bütün bilgiler yok ama güzel olmuş kim hazırladıysa ellerine saglık…

  35. arzu said

    çok tşk aradıgımı buldum saolun yaa:D

  36. arzu said

    çok saolun ya aradıgımı buldum tşk:D

  37. sema said

    gerçekten güzel gerçi ardığımı tam anlamıyla bulamadım ama güzel hiç yoktan iyidir………..

  38. ösge said

    tam istediklerimi bulamadım

  39. özge said

    arkadaşlara katılıyorumm çok süper olmuş aradığımı buldum sonunda ellerinize sağlık saolun.

  40. göknur said

    valla sitenizi ben çok beğendim bana çok yardımcı oldu sağolun teşekkürler

  41. Hoca said

    Öğrencilerin işine yarayacak türde bilgiler var. Hazırlayanın eline sağlık. Tekke-Tasavvuf şiir türlerinde sadece bir eksik var: DEME türü. Özellikle Alevi-Bektaşi şairlerin söylediği bu tür, Alevi kültürünün vazgeçilmez manzum örneğidir. Diğer türler gibi 11′li hece ölçüsüyle ve saz eşliğinde söylenir. Çoğunlukla “Samah” törenlerinde çoklukla kullanılan bir şiir türüdür.
    Konunun altına eklenirse isabet olacaktır.

  42. arif uzun said

    teşekkürler çok işime yarıyacak ders nıtumuda etkileyecek

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logo

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook photo

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ photo

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

 
Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.

%d blogcu bunu beğendi: