YENİ TÜRK ŞİİRİ NAZIM BİÇİM ve TÜRLERİ

A. NAZIM BİÇİMLERİ

 

I. DÜZENLİ NAZIM BİÇİMLERİ

 

1. Terza-rima

 Servet-ı Fünun şairleri tarafından batıdan alınarak edebiyatımıza kazandırılmış nazım biçimidir. Üç dizeli bentlerden oluşur, son bent tek dizeden meydana gelir.

Kafiye düzeni örüşük kafiyedir. aba bcb cdc e

 

 

2. Sone

 Servet-i Fünun döneminde Fransız edebiyatından alınmıştır. On dört mısradan oluşur. Özellikle lirik konular işlenir. Kafiye şeması: abab  abba  ccd ede 

3. Triyole

 On mısralı bir nazım biçimidir. aaaa aabb bb 

4. Balad

 

14. yy.da doğmuş dans şarkısıdır.

Gülünç ve acıklı olayları dile getiren şiirlerdir.

Bir çeşit manzum masaldır.

Üç uzun bir kısa bentten (sunu parçası) oluşur.

Genellikle çapraz kafiye kullanılır.

Edebiyatımızda fazla yaygın değildir.

 

5. Serbest Müstezat

 Müstezat’ın daha özgürce kullanılmış biçimdir. Servet-ı Fünun ve Fecr-ı Ati şairlerince kullanılmıştır. Serbest müstezatta nazım nesre yaklaştırılmıştır, belirli bir kafiyeleniş görülmez. 

6. Mensur Şiir

 Düz yazı şiirdir. Özellikle seci (düzyazıda iç kafiye) ve alliterasyonlarla (belirli ünsüzlerin tekrarı) yazılır. Edebiyatımıza Halit Ziya Uşaklıgil (Mensur şiirler, Mezardan sesler) tarafından kazandırılmıştır.

 

7. ÇAPRAZ UYAK                                                                      

8. SARMA UYAK

9. ÖRÜŞÜK UYAK

10. DÜZ UYAK

11. HALK ŞİİRİNDEN ALINAN NAZIM BİÇİMLERİ

II. SERBEST DÜZENLİ NAZIM BİÇİMLERİ

A. EŞİT DÜZENLİ BİÇİMLER

 

1. ÜÇLÜLER

 Üçlük: Üç mısradan meydana gelen mazım birimidir. Bu birim Batı etkisindeki Türk edebiyatı nazım biçimlerinde kullanılır. 

2. DÖRTLÜLER

 Dörtlük: Dört mısralık nazım birimidir. Daha çok Halk edebiyatı ürünlerinde kullanılan bir nazım birimidir.. 

3. BEŞLİLER

4. ALTILILAR

5. YEDİLİLER

6. SEKİZLİLER

B. KARIŞIK DÜZENLİ BİÇİMLER

C. SERBEST NAZIM

 

Genel anlamda ölçü ve uyak kurallarına bağlı olmayan şiirdir. Serbest şiir Türk edebiyatına Servet-i Fünun döneminde Batı edebiyatından alınarak yeni Türk şiirine uygulanmış bir biçimdir.

Serbest şiirde dizelerin uzunluk kısalıkları, uyak, redif, uyak düzeni, nazım birimi gibi nazmın bağlayıcı unsurları önemsenmez. Hatta bu unsurlardan mümkün olduğunca kaçılır. Ama tamamen kafiyesiz ve redifsizdir de diyemeyiz.

Serbest şiirde bu şekil serbestliğinin yanı sıra içerik bakımından da bir serbestlik vardır. Nazmın belli kalıplarına uyularak yazılan/söylenen şiirlerde konularda belli ve sınırlıdır. Serbest şiirde ise konular sınırsızdır.

Bunların yanında serbest şiirin okuyucusu da serbesttir. Her şiir sever aynı şiiri aynı şekilde değerlendirmez. Kimisinin hoşlandığı şiirden kimileri hoşlanmaz. Ama nazımda (Divan şiiri, Türk halk şiiri, Âşık tarzı Türk şiiri…) beğeni ve takdir bakımından çoğunlukla bir ortaklık vardır.

 

 

 Yeni Türk şiirinde şiirler işledikleri konulara göre türlere ayrılırlar. Bu sınıflandırma da batı edebiyatından etkilenilerek yapılmıştır.  

1. Epik Şiir

 

Kahramanlık şiirleri

Epik kelimesi epope (destan) kelimesinden gelir.

Bil milletin hayatını yakından ilgilendiren ve etkileyen tarih ve toplum olayları ile ilgili kahramanlıkları dile getiren destansı şiirlere epik şiir denir.

Olağanüstü olaylar ve kahramanlılar dikkat çeker.

 

İptida Bağdat’a sefer olanda  

Dalkılıç yazıldı, çıktı Genç Osman  

Askerin bir ucu göründü Van’dan  

Kılıcın kabzası görünmez kandan  

Bağdat’ın içine girilmez yastan  

Her ana doğurmaz böyle bir aslan  

Kelle koltuğunda geliyor Kars’tan  

Şehitlere serdar oldu Genç Osman.  

 

Epik şiirler doğal ve yapay olarak ikiye ayrılır.

 

1. Doğal epik şiir

 

Milletlerin hayatını etkileyip derin izler bırakan tarihi olayları, kahramanlık yönü ile işleyen manzum hikâyelerdir.

Halk şairleri tarafından söylenir (anonim), daha sonra da sanatçılar tarafından derlenip yazıya aktarılır.

Oğuz Kağan-Türk; İliada ve Odyssea-Yunan (Derleyeni Homeros); Kalevala-Fin; İgor-Rus; Ramayana ve Mahabharata-Hint; Nibelungen-Alman; Gılgamış-Sümer; Şinto-Japon; Chanson de Roland-Fransız; Eneid-Latin (Derleyeni Vergilius);  

2. Yapay epik şiir

 Yakınçağdaki milletlerin hayatlarına ait tarih ya da toplum olaylarını anlatan şiirlerdir. Belli bir şair tarafından kaleme alınan destanlardır. Öfkeli Orlando-Ariosto, İtalyan; Kurtarılmış Kudüs-Tasso, İtalyan; Şehname-İran (Derleyeni Firdevsi); Kaybolmuş Cennet- Milton, İngiliz; Andriade-Voltaire, Fransız; Aeneis-Vergilius, Latin; Üç Şehitler Destanı-F. H. Dağlarca, Türk; Çanakkale Şehitleri-M. Akif Ersoy, Türk; Cabbaroğlu Mehmet Bey- Attila İlhan, Türk 

Şüheda gövdesi, bir baksana dağlar taşlar…

O rükû olmasa, dünyada eğilmez başlar,

Vurulup tertemiz alnından uzanmış yatıyor;

Bir hilâl uğruna ya Rab, ne güneşler batıyor!

Ey, bu topraklar için toprağa duşmuş, asker!

Gökten ecdad inerek öpse o pak alnı değer.

Ne büyüksün ki kanın kurtarıyor tevhidi…

Bedr’in arslanları ancak, bu kadar şanlı idi…

Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsın?

“Gömelim gel seni tarihe!” desem, sığmazsın. (M. Âkif; Çanakkale Şehitlerine)

 

Benden selâm olsun Bolu Beyi’ne

Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır

At kişnemesinden kargı sesinden

Dağlar seda verip seslenmelidir

Düşman geldi tabur tabur dizildi

Alnımıza kara yazı yazıldı

Tüfek icad oldu mertlik bozuldu

Eğri kılıç kında paslanmalıdır (Köroğlu)

 

2. Lirik Şiir

 

Kişisel duygularla birlikte dini ve milli duyguları işleyen, sanatçının duygularını coşkulu bir şekilde ifade ettiği şiirlerdir.

Coşkulu ve akıcıdır. İçtenlik ve feryat içerir.

İnsanda coşku, güzellik sevgisi vb. duygular uyandırır.

Lir eski Yunan’da bir saz ismidir. Eski Yunan’da şiirler bu saz eşliğinde söylenirdi. Lirik şiir de işte bu saz eşliğinde söylenen şiirlerdir.

Türk edebiyatında koşma, semai, varsağı, ağıt, mersiye, ilâhî, münacat gibi şiirler lirik şiire örnektir.

Eski Yunan edebiyatında Sappho ve Alkaios, Divan edebiyatında Fuzuli, Baki ve Baki; Halk edebiyatında Yunus Emre, Karacaoğlan; yeni edebiyatta ise Cenap Şahabettin, Yahya Kemal, Ahmet Haşim, Cahit Sıtkı Tarancı gibi şairler lirik şiirler yazmışlardır.

 

Geceleyin bir ses böler uykumu.

İçim ürpermeyle dolar: -Nerdesin?

Arıyorum yıllar var ki ben onu,

Âşıkıyım beni çağran bu sesin.          (A. Kutsi Tecer; Nerdesin)

 

Yeşil pencerenden bir gül at bana

Işıklarla dolsun kalbimin içi.

Geldim işte mevsim gibi kapına,

Gözlerimde bulut, saçlarımda çiğ.

Açılan bir gülsün sen yaprak yaprak

Ben aşkımla bahar getirdim sana.

Tozlu yollardan geçtiğim uzak

İklimden şarkılar getirdim sana.         (Ahmet Muhip Dıranas; Serenad)

 

3. Didaktik Şiir

 Öğretici, bilgi verici şiirlerdir.Belirli bir fikri aşılamak, anlatmak ve öğüt vermek amacıyla yazılan öğretici nitelikli şiirlerdir Manzum hikâyeler, hicivler, tekke şiiri ve fabllar bu bölümde incelenebilir. Edebiyatımızda Nâbî, Ziya Paşa, Tevfik Fikret, Mehmet Âkif, Ziya Gökalp bu tür şiirler yazmıştır. Edebiyatımızda ilk didaktik şiir olarak Yusuf Has Hacip’in Kutadgu Bilig adlı eseri kabul edilir. 

4. Satirik Şiir

 Kişilerin, toplumların, inançların aksayan, beğenilmeyen ve istenmeyen yönlerini eleştiren şiirlerdir. Satirik şiirde zekice, ince bir alay ve komiklik öğesi de vardır.Halk edebiyatında taşlama, Divan edebiyatında ise hicviye adını alır. Divan edebiyatında Nef’î, Bağdatlı Ruhî, Şeyhi, Ziya Paşa, Şair Eşref; Halk edebiyatında Dertlî, Bayburtlu Zihnî, Develili Seyranî yer almaktadır. “Kırık çanağı yok ayran içecekKahveye gelir de fincan beğenmez.” 

5. Pastoral Şiir

 Tabiat, dağlar, kır hayatı ve çobanlarla ilgili şiirlerdir. Tabiat güzellikleri, dağlar, bunlara karşı duyulan ilgi, çobanların hayatındaki ilgi çekici olaylar, onların maceraları ve kır hayatı işlenirSade, süsten ve özentiden uzak bir dil kullanılır.Edebiyatımızda ilk pastoral şiiri Abdülhak Hamit Tarhan, Sahra ismiyle yazmıştır. Kemalettin Kamu (Bingöl Çobanları), Faruk Nafız Çamlıbel (Çoban Çeşmesi), Behçet Necatigil (Kır Şarkısı) diğer pastoral şiir yazarlarımızdır.. 

Derinden derine ırmaklar ağlar,

Uzaktan uzağa çoban çeşmesi,

Ey suyun sesinden anlayan bağlar,

Ne söyler su dağa çoban çeşmesi.

O zaman başından aşkındı derdi,

Mermeri oyardı, taşı delerdi.

Kaç yanık yolcuya soğuk su verdi.

Değdi kaç dudağa çoban çeşmesi.    (F. Nafiz; Çoban Çeşmesi)

 

Daha deniz görmemiş bir çoban çocuğuyum.

Bu dağların eskiden aşinasıdır soyum.

Bekçileri gibiyiz “eben ced” buraların,

Bu tenha derelerin, bu vahşi kayaların

Görmediği gün yoktur sürü peşinde bizi

Her gün aynı pınardan doldurup testimizi

Kırlara açılırız çıngıraklarımızla.

Kırlarda buluşuruz, karımız, kızımızla.            (Kemalettin Kamu; Bingöl Çobanları) İki bölümde incelenebilir

İdil

Kır hayatının güzelliklerini anlatan şiirlerdir.

Eglog

Birkaç çobanın karşılıklı konuşmalarını anlatan pastoral şiirlerdir.          

6. Dramatik Şiir

 Acıklı ve üzüntü verici olayları işleyen şiirlerdir.Manzum tiyatro eserlerinde görülen şiir örnekleridir. Klâsik komedya ve trajedide bu tür şiir görülür. Dolayısıyla dramatik şiir tiyatroda trajedi ve komedi olmak üzere ikiye ayrılır.Edebiyatımızda Namık Kemal, Abdülhak Hamit Tarhan, Faruk Nafiz Çamlıbel, Necip Fazıl bu türün başarılı isimleridir.  

1. Trajedi

 

Hayatın acıklı yönlerini sahneye koymak, ahlâk ve erdem örneği vermek için yazılan manzum tiyatro eserleridir.

Manzum olarak yazılır.

Perde yoktur, beş bölümden oluşur.

 “Üç birlik kuralı” denilen yer, zaman ve olay birliği vardır.

Konular tarihten ve mitolojiden seçilir.

Elli kişiden oluşan bir koro vardır.

Seyircinin acıma ve korku gibi duyguları coşturulur.

Kahramanlar seçkin, soylu kişilerle Tanrı ve tanrıçalardır. Toplumdaki sıradan kişilere kahraman olarak yer verilmez.

Kötü ve bayağı söz ve konuşmalar kullanılmaz.

Korkunç ve çirkin olalar sahnede gösterilmez, bu olayları haberciler aktarır.

Kahramanların yaşamında genel olarak mutlu ve güzel bir yaşamdan kötü bir duruma düşüş vardır.

 

2. Komedi

 

Güldürme amacı güden, aynı zamanda düşündürerek hayatın gülünç yanlarını konu edinen tiyatro eserleridir.

Toplumsal çelişkilerin gülünç yanları ele alınır.

Konu yaşamdan ve günlük olaylardan seçilir.

Her seviyeden insan komedide yer alabilir.

Olaylarda, dil ve anlatımda soyluluk aranmaz.

Her türlü söz ve söyleyişe yer verilir.

Öldürme, yaralama gibi olaylar sahnede canlandırılabilir.

Üç birlik kuralına uyulur.Genellikle beş perdedir.  

Dram

19. yy.da romantik edebiyat devrinde, tragedyanın belli kurallarını kırmak amacıyla meydana getirilen tiyatro türüdür.

Başlıca özellikleri:

Zaman ve yer birliğine uyma zorunluluğu yoktur.

Hem acıklı hem de komik olaylar, hayatta olduğu gibi, bir arada bulunabilir.

Vakalar tarihin herhangi bir devrinden ya da günlük hayattan alınabilir.

Kişiler her sınıf halk arasından seçilebilir.

Çirkin görülen olaylar (vurma, öldürme, yaralama gibi) dahi sahnede oluş hâlinde gösterilebilir.

Hem nazımla hem de nesirle yazılabilir.

Gerçeğe uygunluk önemlidir.